Archive Page 2

15
મે
11

અંકે અંકે રજુ થતો, સતત હકારાત્મક અભિગમ ‘કુમાર’નો

વાચકો માટે હકારાત્મક જીવન ઘડતર અને પરિણામે વાચકોને મળતી હકારાત્મક જીવન શૈલી. ‘કુમાર’નું આ પરમ લક્ષ્ય !

આ લક્ષ્યને સતત સાથ રાખી ‘કુમાર’ સ્વયં ઘડાતું રહ્યું, વાચકોને ઘડતું રહ્યું.

પાને પાને રજુ થતાં કાવ્યો; ચિત્રો; ચરિત્રો; ચિંતનાત્મક લેખો; વાર્તાઓ…પૂરક રહ્યાં.

મુરબ્બી શ્રી રવિશંકર રાવળનું આ ધ્યેય; એને એવા જ સક્ષમ સંપાદક શ્રી બચુભાઈએ સુપેરે શણગાર્યું.

અંક ૧૨૦માં કવિ સ્નેહરશ્મિનાં કાવ્ય ‘એકોઽહં બહુસ્યામ્’ પરિચયમાં સંપાદક લખે છે: આનંદમાંથી જગતની ઉત્પત્તિ તથા વિકાસ થયાં છે. આવા કાવ્યો અને આવી સમજણ વાચક મનમાં હકારાત્મક જીવન શૈલીની એક સદાકાળ ટકે તેવી છાપ ઉભી કરે છે. (આજનો છાપાળવો મનુજ ખોટી જીવન શૈલીનો ભોગ બની કેવાં કેવાં ડિપ્રેશનમાં જીવે છે અને પળે પળે ભગવાનને કહેતો ફરે છે કે તેં આવી જનમટીપની સજા મને કેમ કરી ?)

એક અન્ય કાવ્ય ‘જલધિમોજ શો’ (કવિ પ્રહલાદ પારેખ) પણ આવો જ હકારાત્મક ભાવ પ્રગટ કરે છે:

તુટો નવ તુટો પહાડ, કણ વા ખરો ના ખરો,

નહિ જલધિમોજ એ કદિ ય ચિત્ત ચિંતા ધરે;

પ્રફુલ્લ મુખ ઉરગીત સહુ અંગથી નાચતાં

વહી સતત કાંઠડે ભીષણ પર્વતે આથડે.

હું યે જલધિમોજ શો ક્યમ કદી ય ચિંતા ધરૂં.

તૂટે મનુજદુ:ખનો અડગ શો ઊભો પ્હાડ આ ?

ઉરે હું લઈ ગીત ને સ્મિત તણી ધરી દીવડી

યુગોયુગ તણા પહાડ પર હું પડું આથડી.

Advertisements
13
મે
11

વાચકોને અનુરોધ

  1. ભાઈશ્રી
    કુમારના રસિકજનનું સ્વાગત.
    વર્ષો પહેલાનાં અંકો જે હાલતમાં હોઈ શકે તેની ખૂબ જ માવજત કરીને તેની જેપીજી ફાઇલો લાખો રૂપિયાનો મોટો ખર્ચ કરીને સંસ્થાએ તૈયાર કરાવેલ છે. ઓછા ડીપીઆઇમાં છે એટલે પાનાં જોવા–વાંચવા સરળ નથી. (તેની પીડીએફ ફાઇલો પણ હવે શક્ય નથી) 
    આટલું થવા છતાં પણ તેમાં સર્ચ–એન્જિન જેવી કોઈ જ સુવિધા હતી જ નહીં એ સુવિધા મેં વર્ષોની જહેમત કરીને કરી છે. તેમાંથી ‘ગુલાલ’ કરી ચાહકો સુધી પહોંચાડવાનું અભિયાન આદર્યું છે.
    રસોઈ સ્વાદિષ્ટ છે. રજતપાત્રમાં કે પતરાળીમાં તે ગૌણ છે.
08
મે
11

સર્ચ–એન્જિનનો જાદુઈ ચિરાગ

કુમારકોશની વૅબસાઈટ શરૂ થઈ ચૂકી છે.

કુમારપ્રેમીઓને કુમારના શરૂઆતથી આજ સુધીના અંકોની સામગ્રીમાંથી જે જોવું હશે, જે જોઈતું હશે તે આપવા માટે તત્પર આ વૅબસાઇટનાં શ્રીગણેશ થઈ ગયા છે.

વૅબસાઈટ પર પહોંચવા માટે –––––

http://www.geocities.ws/kumarkosh/

24
એપ્રિલ
11

અંધ બાળા

ચિત્ર જોતાં જ આપણું મન એનો વધુ પરિચય જાણવા ઝંખે એવા એક વિશિષ્ટ અને વિખ્યાત ચિત્રનો આ એક ભાગ છે.

02
ફેબ્રુવારી
11

પંડિત ભીમસેન જોશી

‘‘આપ એક ચમચ ઘી કે લિએ ઘર સે ભાગ ગયે થે ?’’
‘‘અરે ભાઈ ! ભાગ તો જરૂર ગયા થા. ઘી તો એક બહાના થા ! કુછ ના કુછ કરના જરૂરી થા. જાને કા પક્કા કિયા થા. મા સે ઝગડા કર કે નિકલ ગયા થા.
ગદગ મેં ગાના શિખને કા કુછ નહિ થા. વહાં એક પ્રાઇમરી ટીચર શરુ કા સારેગમ શિખાતા થા.
મેં ૧૧ સાલ કા થા તબ ગુરુ કે ગરુ કી રેકર્ડ સુનતા થા. જોગિયા ઔર બસંત રાગ સુનતા થા તબ તય કર લિયા કિ ગાના તો ઐસા હી આના ચાહિયે.
તો મેં ઘર સે ભાગ ચલા. ગ્વાલિયર કા નામ સુના થા.
જેબ મેં પૈસા ન થા. વિધાઉટ ટિકિટ ટ્રાવેલિંગ !
બિના ટિકિટ રેલ્વે મેં બૈઠ ગયા ! મરાઠી ટિકિટ ચેકર ગાને કા શોખિન થે. પંડિતરાવ નગરકર કે ઔર નારાયણ વ્યાસ કે મરાઠી રેકર્ડ ઇમિટેટ કરતા થા ઔર બચ જાતા થા. કોઈ બેસૂરા મિલ જાતા થા તો જેલ મેં ડાલ દેતા. દો મહિને કે બાદ ગ્વાલિયર પહુંચા. વહાં સ્ટેટ કી તરફ સે ગાના શીખને વાલો કો એક ટાઇમ કા ખાના મફત મિલતા થા. ગ્વાલિયર મેં સંગીત શીખા.
આગે શીખને કે લિએ મૈં કલકત્તા ચલા ગયા. ગાને કા એટ્મોસ્ફિઅર હૈ. વહાં પહાડી સન્યાલ કે પાસ નોકર બન રહ ગયા. ઘર કા કામ કરને કા ઓર ખાના મિલ જાતા થા. ઉનકા ગાને કા રિહર્સલ સુનતા થા.’’


કર્ણાટકના રોન તથા ગદગ ગામમાં અનેક મંદિરો. સ્થાપત્ય અને શિલ્પકળાનાં ઉતમ નમૂના સરીખા ગદગ શૈલીથી ઓળખાતાં ત્રિકુટેશ્વરનાં મંદિરો. એમાં વિશિષ્ટ એવું એક સરસ્વતી મંદિર આજે પણ ટૂરિસ્ટોનું આકર્ષણ છે. એક નાનો બાળ રોજ આ મંદિરમાં જઈ સરસ્વતીદેવીની મૂર્તિ સામે હાથ જોડી ઊભો રહેતો. એ જાણે દેવીના હાથમાંની વીણાનાં સૂર કાન દઈને સાંભળતો અને દૈવી સંગીતની કાલ્પનીક દુનિયામાં ખોવાઈ જતો. સરસ્વતીદેવીનું વરદાન પામેલો આ બાળક ભવિષ્યમાં પંડિત ભીમસેન જોશી નામે વિશિષ્ટ શાસ્ત્રીય ગાયન શૈલીનો પર્યાય બનવાનો હતો.
આજથી બરાબર ૮૯ વર્ષ પહેલાં સન ૧૯૨૨ની ૪થી ફેબ્રુઆરીએ ગદગ પાસેના રોન નામના નાના ગામમાં એક બ્રાહ્મણ પરિવારમાં પંડિત ભીમસેન જોશીનો જન્મ થયેલો. પિતા ગુરુરાજ સામાન્ય શિક્ષક હતા. ૧૬ ભાઈ બહેનોમાં સૌથી વડેરો તે ભીમ. ભીમ મોટો થઈને ખૂબ ભણીને ડૉક્ટર કે ઇન્જિનિયર બને એવી પિતા ગુરુરાજની મહેચ્છાથી વિપરિત, શાળાના અભ્યાસ પ્રત્યે દુર્લક્ષ કરનાર ભીમ નાનપણથી જ સંગીતનો ભારે રસિયો હતો. એક વાર વરઘોડાના બેન્ડવાજાની ધૂનથી આકર્ષાઈને ભીમે તેની પાછળ ચાલ્યા કર્યું અને પછી થાકીને એક ઓટલા પર ઊંઘી ગયો, જ્યારે ઘરમાં ને મહોલ્લામાં શોધખોળ ચાલી ત્યારે કોઈ એને ઉંચકીને ઘરમાં લઈ આવ્યું ! ભીમના દાદા કિર્તનકાર હતા. દાદાનો એક તાનપુરો ક્યાંક ખૂણામાં પડેલો તે શોધી તેમાં તાર સરખા કરી તેના પર હાથ અજમાવવાની શરૂઆત કરી. ભજન અને અભંગ ગાયકીનાં સંસ્કાર ત્યાંથી જ જન્મ્યા હશે. અને ગામની મસ્જિદમાંથી સંભળાતા ‘આજાન’નાં સ્વરોએ એમની બેનમૂન આલાપ ગાયકીના બીજ રોપ્યા હશે. નાની વયે ભીમે મા ગુમાવી અને અપર માનું શાસન આવ્યું, અને ‘ચમચી ઘી’ વાળો પ્રસંગ બન્યો.
ઘર છોડ્યું. સંગીતની દીક્ષા મળે એવા ગુરુની શોધ હતી. વય હતી ફક્ત ૧૧ વર્ષની. એ કાંઈ ઉંમર કહેવાય કાંઈ બનવાની ? પરંતુ મનમાં ચેન ન હતું. રટણ હતું મનથી માનેલા ગુરુએ ગાયેલ રાગ ઝિંઝોટીની ખ્યાત ચીજ ‘‘પિયા બિન નાહિ આવત ચૈન’’નું. ગાવું તો આવું જ ગાવું ! આ તલાશ હતી. સંગીતની તલપ હતી. યોગ્ય ગુરુની શોધમાં ત્રણ વર્ષ પસાર થઈ ગયા. એક શહેરથી બીજે શહેર ભટકીને યોગ્ય સંગીત તો ન મળ્યું પણ પરિશ્રમી જીવનનું ઘડતર આ સફરમાં જ થયું. બાળક ભીમ હવે કિશોર થયો હતો. પિતા ગુરુરાજ પણ ભીમની શોધમાં રઝળપાટ કરીને છેવટે જલંધર શહેરમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં ભીમ મળ્યો. એની અડગ લગનની હવે પ્રતીતિ થઈ હતી. પિતા તેને યોગ્ય ગુરુ પાસે લઈ ગયા.

સન ૧૯૩૬માં દ્દઢ નિર્ધાર કરીને ભીમ શિષ્ય બન્યા રામભાઉ કુંદગોલકરનાં, જેને આપણે સવાઈ ગંધર્વનાં નામથી ઓળખીએ છીએ. સવાઈ ગંધર્વને ત્યાં રહી સંગીત શીખવાનું કામ આસાન ન હતું. ઘર વપરાશ માટે દૂર દૂરથી પાણી લાવવું પડતું. વહેલી સવારે ઊઠીને ચૌદ વર્ષનો ભીમ માથા પર ઘડો લઈને એક માઈલ દૂરથી પાણી ભરી લાવતો હતો. બે વર્ષ સુધી સંગીતની કોઈ શિક્ષા મળી નહીં અને એણે ઘરકામ કરવું પડ્યું. જો કે ભીમને આ અથાક પરિશ્રમ જરા પણ કઠિન લાગતો ન હતો. મનમાં ધૂન હતી સંગીત શીખવાની. નાનપણમાં સાંભળેલી સવાઈ ગંધર્વના ગુરુ અબ્દુલ કરીમ ખાં સાહેબની રેકર્ડ મનમાં સતત યાદ રહેતી હતી. એ દરમિયાન ‘ગંધર્વ’ સંગીત સાંભળવા તો મળતું જ.

૦૦૦
ભીમામાંથી ભીમસેન બનીને ૧૯ વર્ષની વયે સન ૧૯૪૧માં પ્રથમવાર જાહેરમાં ગાવાનો મોકો મળ્યો. એમના સંગીતની રેકર્ડ પણ બની. એક એવો અવાજ કે જે ઘેરા અને ઘૂંટાયેલા સ્વરોથી શ્રોતાઓને મંત્રમુગ્ધ કરી દેતો. ગદગના સરસ્વતી મંદિરનાં કાલ્પનીક સ્વરો હવે સાકાર થતા હતા. કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રના મોટા શહેરોમાં ગાવાનું નિમન્ત્રણ મળવા લાગ્યું. એમની ગાયકીમાં લાગતાં વાદ્ય અને સંગતકાર સાજીંદાઓને સાથે ફેરવવા માટે ભીમસેને એક મોટી કાર ખરીદી. હૈદરાબાદ, પુના, રાયપુર, ભિલાઈ અને મુંબઈ સુધી ભીમસેનની ગાયકીના સૂર લગાતાર રેલાવા લાગ્યા. આમ દોડાદોડીમાં ભીમસેને કાર ચલાવવાનું કુશળતાથી શીખી લીધું. ગાયનનાં શોખની સાથે સાથે કાર ચલાવવાનો શોખ પણ જામ્યો. અરે ! કાર રિપેર કરવાનું નાનું મોટું કામ પણ સ્વયં પોતે કરી લેતાં. સ્વરના ત્રણ સપ્તકની જેમ એમનું કાર ડ્રાઈવિંગ પણ છેક દ્રુત સ્પીડ પકડતું ત્યારે સાથીઓના જીવ ઊંચા થઈ જતાં. પછી તો તેમની સંગીત ઉડાન એટલી ઝડપભરી થઈ ગઈ કે તેઓને પ્લેઈનની સફર કરવી પડતી. હવે તેઓ ‘ફ્લાઈંગ મ્યુઝિશિયન ઓફ ઈન્ડિયા’ કહેવાવા લાગ્યા ! યુવાન વયમાં ભીમસેન કુશળ તરવૈયા હતા, યોગ તથા ફુટબોલની રમત પ્રત્યે લગાવ હતો. સુરના આ સાધકને સુરાનો પણ બેહદ શોખ હતો. પરંતુ જ્યારે લાગ્યું કે આ શોખ લતમાં પરિણમીને પોતાની કારકિર્દીનું હનન કરે છે ત્યારે સન ૧૯૭૯માં એ શોખ તજી દીધો હતો.

પોતાને સંગીત શીખવનાર ગુરુ પ્રત્યેની અપાર શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરવા તેમણે પુણેમાં ‘સવાઈ ગંધર્વ સંગીત મહોત્સવ’ની સન ૧૯૫૩માં, ગુરુની પ્રથમ મૃત્યુ તીથીએ, શરૂઆત કરી ત્યારથી આજ પર્યંત એ સંગીત મહોત્સવ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરતો રહ્યો છે. એ સમયનાં શ્રોતાઓએ ગાયક ભીમસેનને સામાન્ય કાર્યકર્તાની જેમ શ્રોતાઓને નિમન્ત્રણ પહોંચાડવાનું કામ કરતાં અને શ્રોતાઓ માટે જાજમ પાથરતાં જોયા છે.
૦૦૦
એક દમદાર અવાજ, શ્વાસનું અજબ નિયંત્રણ, સંગીતની ઊંડી સમજ, ત્રણેય સપ્તકમાં થતી આવન–જાવન, અને શબ્દની સ્પષ્ટ ધારદાર રજુઆત ભીમસેન જોશીની ગાયકીને શાશ્વત બનાવે છે. રાગ તિલકકામોદની તેમની રચના ‘‘તિરથ કો સબ કરે, દેવ પૂજા કરે; વાસના નવ મરે, કૈસે કો ભવ તરે’’માં ઢોંગી ભક્તોને ચાબખા જ મારે છે. તો બિહાગ રાગની મસ્તીભરી રચના ‘‘લટ ઉલઝી સુલઝા જા બાલમ’’ સાંભળતાં શૃંગાર રસ છલોછલ છલકાય છે. રાગ જોગિયાની ઠુમરી ‘‘પિયા મિલન કી આસ રી’’માં વિજોગની આરત સંભળાય છે. ભક્તિભાવથી ભર્યા ભજનો કે અભંગો આ સંસારની નિરર્થતા સમજાવતાની સાથે અંતરમાં વૈરાગ્યનાં મંડાણ કરાવે છે. રાગ કલાવતી અને રાગેશ્વરીનાં સંયોજનથી તેમણે નવો રાગ કલાશ્રી બનાવ્યો તેની ચીજ ‘‘ધન ધન મંગલ ગાવો’’ પણ બેનમૂન છે. એમના શબ્દો – ‘અસંભવ કો સંભવ બનાને કી આશા થી’ એ સાર્થક થયા. પંડિત ભીમસેન જોશીના ટિકાકારો પણ એમની ગાયકીની તારીફ કર્યા વિના રહી શકતા નથી.
સ્વાભાવિક છે, ‘લિવિંગ લેજન્ડ’ સમા આ મહાન ગાયકને અઢળક માન–ચાંદ મળે. સન ૧૯૭૨માં પદ્મશ્રી, ’૮૫માં પદ્મભુષણ, ’૯૯માં પદ્મવિભુષણ, અને ૨૦૦૮માં ભારતરત્ન; આમ આપનારને પણ આપ્યા પછી ઓછું અપાયાનો ક્ષોભ થાય ને વધુ આપવાનો ઉલ્લાસ આવે એવા સન્માન તેઓ પામ્યા છે. સન ૨૦૦૯માં તેમને ‘લાઇફટાઇમ એચીવમેન્ટ એવૉર્ડ’ મળ્યો. આ ઉપરાંત અનેક સંસ્થાઓના તથા વિવિધ પ્રાંતોની ગવર્નમેન્ટના અનેક એવૉર્ડો તેમણે મેળવ્યા છે. સૌથી વિશેષ તો તેમણે રસિક શ્રોતાઓના હૃદયમાં શાશ્વત સ્થાન મેળવી સુરની સાથે સુર મેળવી લીધા છે ! શાસ્ત્રીય ગાયકીનો અખૂટ ભંડાર આપણને સૌને વારસામાં આપી પંડિત ભીમસેન જોશી આ ફાની દુનિયા છોડી અનંતની યાત્રાએ નીકળી પડ્યા છે. જળમાં બોળેલી આંગળી કાઢી લીધી અને જળમાં કશી નિશાની પણ ન રહી એવું આ કલાકારમાં બન્યું નથી.
(લેખક – રમેશ બાપાલાલ શાહ)

–– આ લેખ ‘શબ્દસૃષ્ટિ’ માર્ચ/૨૦૧૧ અંકમાં પ્રસિદ્ધ થયેલો છે.

01
ફેબ્રુવારી
11

કડવી મીઠાશ

કારેલાંનું એક પછી એક ફોડવું તેને લહેરથી મોંમાં મૂકતી જોઈ હું ચકિત થઈ ગયો. મેં તેને પૂછ્યું, ‘કારેલાં તને કેમ ભાવે છે ? એ તે કેમ ખવાય ?’

મીઠું હસીને એ બોલી, ‘ગાંડા ભાઈ, કારેલાંની મીઠાશ એની કડવાશમાં જ છે.’

મારે માટે આ વાત નવી હતી. ‘ભાવે ન ભાવે’ની ઘણી આંટીઘૂંટી મારા ભોજનમાં રહેતી. જરાક સહૃદયતાભી મેં કારેલાંનું એક ફોડવું મોંમાં મૂકી જોયું, અને આશ્ચર્ય સાથે તેની કડવી મીઠાશ હું માણતો થઈ ગયો !

કારેલાંની આ કડવી મીઠાશે મને ઘણાં બંધ બારણાં ખોલી આપ્યાં. અણગમતામાં ગમતું જોવાનું, અસુંદરનું સૌંદર્ય નીરખવાનું, કાળમીંઢની મૃદુતા માણવાનું અને એવું બીજું ઘણું યે.

શુકલ પક્ષની સાતમ–આઠમ પછી હું રાત્રે ફરવા જવાનું શરૂ કરી દેતો. કૃષ્ણ પક્ષની ત્રીજ–ચોથથી એ કાર્યક્રમ હું ફેરવી નાખતો.

‘પેલો ચિત્રા ને આ એની સામે સ્વાતિ–– ચિત્રા સ્વાતિની જોડલી; ને પેલો મંગળ –સ્હેજ રતુમડો…’ મારા એક મુરબ્બી પાસેથી આવું બધું શીખ્યો. હવે અંધારી રાત્રીઓમાં ફરવા જવાનું બંધ નથી થતું. ‘આ શુક્ર. પેલા સપ્તર્ષિ –પહેલા બે તારાની બરાબર નીચે…’ આમ , હું કાળી ઘોર અંધારી રાત્રીનું સૌંદર્ય માણતો થઈ ગયો. પૂર્ણિમાની ચાંદની કરતાં અમાસની રાત્રે આકાશમાં ઊઘડેલાં પારિજાતનાં ફૂલ જેવા આ તારાઓનું સૌંદર્ય ઓછું છે એમ તો કેમ કહેવાય ? એની સરખામણી ન હોય. આ કાજળકાળી રાત્રીમાં યે એનું આગવું સૌંદર્ય ભર્યુંભર્યું પડ્યું છે.

પૂર્વ દિશામાં સુંદર રંગો સાથે પ્રભાત ઊઘડ્યું. માતા–પિતા એ વેળા જુવાન હતાં. એમનો લાડકો પૂર્ણ સુખમાં ઉછરે એની કાળજી સૌ માબાપની જેમ તેઓ પણ લેતાં.

માતા–પિતા વૃદ્ધ થયાં અને હું જુવાન થયો ત્યારે સંજોગોએ સખત તપવા માંડ્યું. એનો તાપ જિરવવો અસહ્ય થઈ પડ્યો. માત્ર એને સહન કરવામાં જ બધી શક્તિઓ ખરચાઈ જવા લાગી.

જ્યારે હું નીચું માથું કરી સૂનમૂન બેઠો હતો ત્યારે એ વડિલ બોલ્યા, ચિંતા ન કર ભાઈ ! તાપ તો મધ્યાહ્ને જ લાગે.’

મારું માથું ઊંચું થયું. આખનાં ખૂણા આનંદનાં આંસુથી ભીના થયા, અને મેં સંસારે ધોમધખતા તાપનું સૌદર્ય નીરખ્યું. –દિવ્યકાન્ત ઓઝા (કુમાર ૧૯૬૩ જાન્યુઆરી અંકમાંથી)

24
જૂન
10

કુમારનું રૂપાંતર ‘કુમારકોશ’માં

કુમારકોશના કેટલાક અંકો ફેસબુક પર મૂકાયા છે.
એ જોવા માટે અંક પ્રમાણે લિંક આપેલી છે. અંકો આસાનીથી જોઈ શકાશે

અંક – ૪૧૯
http://www.facebook.com/album.php?aid=15332&id=1714952301&l=a67e59436b

અંક – ૪૧૫
http://www.facebook.com/album.php?aid=15909&id=1714952301&l=1e8460d628

અંક – ૨૭૧
http://www.facebook.com/album.php?aid=15921&id=1714952301&l=a59c681051

અંક – ૩૫૬
http://www.facebook.com/album.php?aid=15924&id=1714952301&l=98c692ea86

અંક – ૦૦૪
http://www.facebook.com/album.php?aid=15945&id=1714952301&l=0d494d14a1

અંક – ૭૮૮ –– પ્રીતિ સેનગુપ્તાના પ્રવાસ લેખના અનુસંધાને સીદી બૂ સૈદની તસવીરો
http://www.facebook.com/album.php?aid=15966&id=1714952301&l=e2834b8774

અંક – ૭૯૦ –– પ્રીતિ સેનગુપ્તાના પ્રવાસ લેખના અનુસંધાને ટ્યુનિસ મ્યુઝિયમની કળા
http://www.facebook.com/album.php?aid=15967&id=1714952301&l=47880f02ea

અંક – ૭૬૦ –– કલાકાર હોકુસાઈના તથા ‘નાગ’ વિષેના લેખને અનુરૂપ ચિત્રો–તસવીરો
http://www.facebook.com/album.php?aid=16038&id=1714952301&l=d801668954

અંક – ૩૨૮ –– ચિત્રકાર વિન્સેન્ટ વાન ગોઘના દુર્લભ સેલ્ફ પોર્ટ્રેટ
http://www.facebook.com/album.php?aid=16396&id=1714952301&l=74564616ee




Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 52 other followers

શ્રેણીઓ

Blog Stats

  • 9,017 hits

સંગ્રહ

નવેમ્બર 2017
સોમ મંગળ બુધ ગુરુ F શનિ રવિ
« નવેમ્બર    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930